Narkotyki a zdrowie psychiczne: depresja, lęk i psychoza po substancjach

Narkotyki a zdrowie psychiczne to temat, o którym łatwo mówić z lękiem, wstydem albo oceną. A właśnie tego zwykle najmniej potrzeba osobie, która zauważa, że po substancjach gorzej śpi, ma więcej lęku, spada jej nastrój albo zaczyna dziać się coś niepokojącego z myślami i poczuciem rzeczywistości.

Może miało być „tylko na imprezę”. Może marihuana pomagała się wyłączyć po pracy. Może stymulant dawał energię, kiedy od dawna jej brakowało. Może substancja była sposobem na samotność, napięcie, bezsenność albo trudne emocje.

I czasem przez pewien czas wydaje się, że działa.

Tylko że psychika nie zawsze od razu pokazuje koszt. U części osób po narkotykach pojawiają się lub nasilają: lęk, obniżony nastrój, ataki paniki, problemy ze snem, drażliwość, wycofanie, poczucie odrealnienia, paranoiczne myśli, omamy albo psychoza. Nie oznacza to, że każda osoba używająca substancji doświadczy tych trudności. Ryzyko nie jest jednak zerowe — i warto traktować je poważnie, bez paniki oraz bez bagatelizowania.

Narkotyki a zdrowie psychiczne: co naprawdę łączy te dwa tematy?

Relacja między używaniem substancji a zdrowiem psychicznym jest zwykle dwukierunkowa.

Czasem ktoś zaczyna używać narkotyków, bo próbuje poradzić sobie z lękiem, depresją, bezsennością, napięciem, traumą albo przeciążeniem. To bywa forma samoleczenia — zrozumiała w swoim mechanizmie, choć obarczona ryzykiem.

Czasem natomiast substancje nasilają już obecne objawy albo wyzwalają kryzys psychiczny u osoby, która wcześniej nie miała rozpoznania psychiatrycznego. Bywa też tak, że obie rzeczy dzieją się naraz: trudności psychiczne zwiększają skłonność do używania, a używanie pogarsza trudności psychiczne.

Duży przegląd badań i metaanaliza potwierdziły silne współwystępowanie zaburzeń używania substancji z zaburzeniami nastroju i zaburzeniami lękowymi. To nie dowodzi, że substancja zawsze jest jedyną przyczyną depresji czy lęku. Pokazuje jednak, że tych tematów nie warto rozdzielać na siłę.pubmed.ncbi.nlm.nih+1

Jeżeli więc pytasz: „Czy moje samopoczucie może mieć związek z narkotykami?” — odpowiedź brzmi: tak, może. Ale żeby dobrze zrozumieć sytuację, trzeba spojrzeć szerzej: na rodzaj substancji, dawkę, częstotliwość, łączenie środków, sen, stres, inne leki, wcześniejsze doświadczenia psychiczne i historię rodzinną.

Narkotyki a depresja: dlaczego po „ulżeniu” może być ciężej?

Narkotyki mogą chwilowo zmieniać nastrój. Mogą dawać pobudzenie, rozluźnienie, euforię, odcięcie od myśli albo poczucie bliskości z innymi. To właśnie dlatego bywają kuszące, zwłaszcza gdy na co dzień czujesz, że ledwo się trzymasz.

Problem w tym, że po okresie działania substancji może pojawić się „zjazd”: spadek energii, rozdrażnienie, trudność w odczuwaniu przyjemności, większa wrażliwość na stres, problemy ze snem i obniżony nastrój.

To nie jest kwestia charakteru ani „słabej psychiki”. Organizm i układ nerwowy po intensywnym pobudzeniu lub odurzeniu próbują wrócić do równowagi. U części osób ten powrót może być trudny i trwać dłużej, szczególnie gdy substancje są używane często, w większych ilościach lub wtedy, kiedy ciało i psychika są już przeciążone.

Jak może wyglądać depresja po substancjach?

Depresja nie zawsze wygląda jak płacz i niemożność wstania z łóżka. Czasem bardziej przypomina:

• poczucie pustki albo odcięcia,

• brak energii nawet po przespanej nocy,

• utratę zainteresowania tym, co wcześniej było ważne,

• silne poczucie winy lub wstydu,

• wycofanie z relacji,

• drażliwość i napięcie zamiast smutku,

• trudność w pracy, nauce i podejmowaniu decyzji,

• myśli, że „nic się nie zmieni” albo że „nie ma sensu”.

Jeśli taki stan pojawia się po użyciu substancji, powtarza się, nasila albo trwa dłużej niż kilka dni, nie zostawaj z nim sama czy sam. Szczególnej uwagi wymagają myśli o zrobieniu sobie krzywdy, śmierci lub odebraniu sobie życia — wtedy warto szukać pomocy natychmiast.

Narkotyki a lęk: dlaczego po substancjach serce bije szybciej?

Lęk po narkotykach może pojawić się zarówno podczas działania substancji, jak i po jej odstawieniu. Czasem wygląda jak klasyczny atak paniki: kołatanie serca, drżenie, duszność, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, poczucie, że „zaraz umrę” albo „zwariuję”.

Czasem jest mniej spektakularny, ale równie wyczerpujący: ciągłe napięcie, nadmierna czujność, problemy z zaśnięciem, gonitwa myśli, wrażenie zagrożenia bez jasnego powodu.

To może się zdarzać między innymi po substancjach pobudzających, po marihuanie, po środkach halucynogennych, po mieszaniu różnych substancji albo w okresie odstawienia. Nie ma jednak bezpiecznej zasady typu: „po tej substancji na pewno będzie dobrze, a po tamtej nie”. Reakcje są indywidualne i zależą od wielu czynników.

Badania pokazują wyraźny związek między problemowym używaniem substancji a zaburzeniami lękowymi. W praktyce ważne jest, by nie traktować lęku wyłącznie jako „skutku ubocznego, który trzeba przeczekać”. Zwłaszcza jeśli wraca, utrudnia funkcjonowanie albo sprawia, że sięgasz po kolejną substancję, żeby go stłumić.pubmed.ncbi.nlm.nih+1

Gdy lęk tworzy błędne koło

Wyobraź sobie taki scenariusz: po pracy czujesz napięcie, więc sięgasz po substancję, żeby „wreszcie się rozluźnić”. Na początku przychodzi ulga. Następnego dnia śpisz gorzej, jesteś bardziej pobudzona lub pobudzony, masz mniej cierpliwości i większy lęk. Wieczorem znowu pojawia się myśl, że potrzebujesz czegoś, żeby to wyłączyć.

To nie jest dowód, że „nie umiesz sobie radzić”. To sygnał, że strategia, która miała pomagać, zaczęła dokładać kosztów.

Psychoza po narkotykach: co to znaczy?

Psychoza to stan, w którym kontakt z rzeczywistością może być zaburzony. Nie jest to „wymyślanie”, manipulacja ani przeżywanie czegoś mniej prawdziwie. Dla osoby w psychozie doświadczenia są realne, często przerażające i bardzo obciążające.

Psychoza po substancjach może pojawić się w czasie intoksykacji, krótko po niej albo w związku z odstawieniem niektórych środków. Jej objawy mogą obejmować:

• silną podejrzliwość lub przekonanie, że ktoś chce Ci zaszkodzić,

• poczucie, że inni obserwują Cię, śledzą albo czytają Twoje myśli,

• słyszenie głosów lub widzenie rzeczy, których inni nie doświadczają,

• bardzo chaotyczne, przyspieszone albo trudne do uporządkowania myśli,

• silne pobudzenie, dezorientację lub zachowanie niezrozumiałe dla otoczenia,

• wrażenie odrealnienia, utraty kontroli albo bycia „poza sobą”.

Nie każdy nietypowy stan po substancji jest psychozą. Ale jeśli pojawiają się omamy, urojenia, wyraźna dezorganizacja, silna dezorientacja albo utrata kontaktu z rzeczywistością, nie czekaj, aż „samo przejdzie”.

Wytyczne NICE dotyczące psychozy współistniejącej z używaniem substancji zalecają, aby osoby z podejrzeniem psychozy — również wtedy, gdy współwystępuje używanie narkotyków — zostały skierowane do specjalistycznej oceny zdrowia psychicznego. Podkreślają też, że pomoc powinna obejmować jednocześnie psychozę i używanie substancji, a nie wymagać najpierw „idealnej abstynencji”.nice.org+1

Narkotyki a schizofrenia: czy substancje mogą ją wywołać?

To jedno z najczęstszych i najbardziej obciążonych lękiem pytań.

Narkotyki nie są prostym, jedynym wyjaśnieniem schizofrenii. Schizofrenia i inne zaburzenia psychotyczne są złożone — znaczenie mogą mieć między innymi predyspozycje biologiczne, historia rodzinna, rozwój, przewlekły stres oraz różne czynniki środowiskowe.

Jednocześnie substancje psychoaktywne mogą zwiększać ryzyko pojawienia się objawów psychotycznych, ujawnić podatność, przyspieszyć kryzys albo pogorszyć przebieg już istniejącej psychozy. Szczególnie ostrożnie należy traktować sytuację, gdy w rodzinie występowały psychozy, choroba afektywna dwubiegunowa, ciężkie epizody depresji z objawami psychotycznymi albo wcześniejsze epizody utraty kontaktu z rzeczywistością.

Ważne: psychoza po substancjach nie jest automatycznie równoznaczna ze schizofrenią. Jednak taka sytuacja wymaga oceny specjalistycznej i obserwacji. Nie warto samodzielnie stawiać sobie diagnozy na podstawie pojedynczego objawu, wpisu w internecie czy rozmowy ze znajomym.

W metaanalizie dotyczącej osób z psychozą aktualne używanie substancji wiązało się z większym nasileniem objawów pozytywnych, takich jak omamy lub urojenia, choć autorzy zaznaczyli, że wyniki trzeba interpretować ostrożnie z uwagi na różnice między badanymi grupami.pubmed.ncbi.nlm.nih

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Są sytuacje, w których nie trzeba analizować, „czy to wystarczająco poważne”. Trzeba zadbać o bezpieczeństwo.

Szukaj pilnej pomocy medycznej, dzwoń pod 112 lub zgłoś się na najbliższy SOR, jeśli po narkotykach lub w okresie odstawienia:

• pojawiają się myśli samobójcze, plan zrobienia sobie krzywdy albo ryzyko skrzywdzenia kogoś,

• słyszysz głosy, widzisz rzeczy niewidoczne dla innych lub masz silne przekonania, których nie da się spokojnie zweryfikować z rzeczywistością,

• jesteś bardzo pobudzona lub pobudzony, zdezorientowana lub zdezorientowany, nie śpisz od wielu godzin czy dni i tracisz kontrolę nad zachowaniem,

• występuje utrata przytomności, drgawki, silny ból w klatce piersiowej, trudności z oddychaniem, wysoka gorączka albo znaczne kołatanie serca,

• doszło do łączenia substancji, zwłaszcza z alkoholem lub lekami, i stan szybko się pogarsza.

Jeśli jesteś przy osobie w takim stanie, nie zostawiaj jej samej. Nie próbuj jej zawstydzać, przekonywać na siłę ani „przegadać” urojeń. Zadbaj o spokojne, bezpieczne otoczenie i wezwij pomoc.

Co możesz zrobić, jeśli zauważasz problem?

Pierwszy krok nie musi brzmieć: „od dziś już nigdy”. Taka deklaracja bywa zbyt duża, zwłaszcza jeśli substancja pełniła ważną funkcję w Twoim życiu.

Możesz zacząć od kilku prostych, konkretnych rzeczy.

Zatrzymaj dalsze używanie, gdy pojawiły się objawy psychotyczne

Jeśli po substancjach wystąpiły omamy, silna paranoja, dezorganizacja myślenia, utrata kontaktu z rzeczywistością albo bardzo nasilony lęk — nie próbuj „sprawdzić jeszcze raz”, czy tym razem będzie inaczej. Potrzebna jest ocena medyczna.

Nie mieszaj substancji i nie próbuj „wyrównywać” objawów kolejną dawką

Stymulant na zmęczenie, alkohol na lęk, tabletka nasenna po imprezie, kolejna substancja na zjazd — taki schemat może szybko zwiększać ryzyko pogorszenia stanu psychicznego i fizycznego.

Jeśli bierzesz leki psychiatryczne lub inne leki na stałe, tym bardziej nie zmieniaj ich samodzielnie i nie łącz ich z substancjami bez rozmowy z lekarzem.

Powiedz komuś, co się dzieje

Wstyd lub lęk przed oceną potrafią bardzo izolować. Wybierz jedną zaufaną osobę i powiedz możliwie prosto: „Po substancjach dzieje się ze mną coś niepokojącego. Potrzebuję, żebyś pomógł lub pomogła mi znaleźć pomoc”.

Nie musisz opowiadać całej historii perfekcyjnie. Wystarczy prawda na tyle, na ile jesteś dziś gotowa lub gotowy.

Zapisz fakty przed konsultacją

Jeśli możesz, zanotuj:

• jakiej substancji użyłaś lub użyłeś,

• kiedy i w przybliżeniu ile,

• czy były też alkohol, leki lub inne środki,

• kiedy zaczęły się objawy,

• ile śpisz,

• czy podobna sytuacja wydarzyła się wcześniej,

• czy w rodzinie występowały poważne trudności psychiczne.

To nie jest lista do oceniania Cię. To informacje, które pomagają bezpieczniej ocenić sytuację.

Rozważ profesjonalne wsparcie

Pomoc może obejmować ocenę psychiatryczną, psychoterapię, wsparcie w ograniczaniu lub odstawianiu substancji, leczenie współwystępujących trudności — na przykład depresji, lęku, bezsenności czy ADHD — oraz pracę nad tym, co sprawia, że substancja stała się potrzebna.

Nie musisz najpierw „ogarnąć się” i udowodnić abstynencji, żeby zasłużyć na rozmowę. Wytyczne kliniczne podkreślają potrzebę równoległego leczenia problemów psychicznych i używania substancji, dopasowanego do konkretnej osoby.pmc.ncbi.nlm.nih+1

Nie jesteś sumą swoich decyzji z jednej nocy

Możesz żałować tego, co się wydarzyło. Możesz się bać. Możesz nie wiedzieć, czy to „tylko zjazd”, czy już coś większego. To wszystko jest zrozumiałe.

Ale trudność związana z narkotykami nie jest dowodem, że jesteś słaba, słaby, nieodpowiedzialna czy nieodpowiedzialny. Jest informacją, że Twój organizm, Twoja psychika albo Twoje życie potrzebują teraz więcej wsparcia i bezpieczeństwa.

Nie czekaj z prośbą o pomoc wyłącznie dlatego, że „inni mają gorzej”. Jeśli narkotyki zaczęły wpływać na Twój nastrój, lęk, sen, relacje albo poczucie rzeczywistości, warto potraktować to serio i z życzliwością wobec siebie.

Jeśli chcesz przyjrzeć się temu spokojnie, możesz rozważyć konsultację psychiatryczną online lub stacjonarnie. Konsultacja może pomóc ocenić, co wymaga pilnej interwencji, a co można krok po kroku uporządkować w bezpiecznym planie wsparcia. Treść artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji medycznej.

FAQ

Czy narkotyki mogą powodować depresję?

Narkotyki mogą wiązać się z obniżeniem nastroju, drażliwością, poczuciem pustki, problemami ze snem i utratą energii — zarówno podczas działania, jak i po nim. Mogą też nasilać wcześniej obecne objawy depresyjne. Związek nie zawsze jest prostą relacją przyczynowo-skutkową, dlatego warto omówić sytuację indywidualnie ze specjalistą.

Czy narkotyki mogą wywołać lęk lub atak paniki?

Tak. Po substancjach może pojawić się lęk, pobudzenie, kołatanie serca, duszność, drżenie i poczucie zagrożenia. Ryzyko może rosnąć przy używaniu substancji pobudzających, marihuany, środków halucynogennych, mieszaniu substancji oraz w okresie odstawienia.

Jak długo może trwać psychoza po narkotykach?

Czas trwania objawów jest indywidualny i zależy od rodzaju substancji, dawki, częstotliwości używania, snu, innych leków oraz indywidualnej podatności. Omamy, urojenia, silna podejrzliwość lub utrata kontaktu z rzeczywistością zawsze wymagają pilnej oceny medycznej — nie należy czekać samodzielnie na ich ustąpienie.

Czy psychoza po narkotykach oznacza schizofrenię?

Nie. Psychoza związana z substancjami nie oznacza automatycznie schizofrenii. Jest jednak ważnym sygnałem, który wymaga specjalistycznej oceny i dalszej obserwacji, zwłaszcza gdy objawy się utrzymują, nawracają lub w rodzinie występowały zaburzenia psychotyczne albo choroba afektywna dwubiegunowa.

Co zrobić, gdy bliska osoba ma psychozę po substancjach?

Zadbaj o bezpieczeństwo, zostań przy niej, jeśli jest to bezpieczne, mów spokojnie i nie wdawaj się w kłótnie o to, co widzi lub w co wierzy. Jeżeli osoba jest zdezorientowana, bardzo pobudzona, ma omamy, urojenia, myśli samobójcze albo zagraża sobie czy innym — dzwoń pod 112 lub zgłoś się na SOR.

Czy można otrzymać pomoc psychiatryczną, jeśli nadal używam substancji?

Tak. Używanie substancji nie powinno być powodem odmowy oceny stanu psychicznego i pomocy. Wsparcie powinno uwzględniać zarówno zdrowie psychiczne, jak i używanie substancji, bez zawstydzania oraz z uwzględnieniem bezpieczeństwa.

Źródła:

• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Coexisting severe mental illness (psychosis) and substance misuse: assessment and management in healthcare settings. Clinical Guideline CG120, 2011.

• Saha S, Lim CCW, Degenhardt L, Cannon DL, Bremner M, Prentis F, Lawrence Z, Heffernan E, Meurk C, Reilly J, McGrath JJ. Comorbidity between mood and substance-related disorders: A systematic review and meta-analysis. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 2022.

• Lai HMX, Cleary M, Sitharthan T, Hunt GE. Prevalence of comorbid substance use, anxiety and mood disorders in epidemiological surveys, 1990–2014: A systematic review and meta-analysis. Drug and Alcohol Dependence, 2015.

• Hunt GE, Siegfried N, Morley K, Sitharthan T, Cleary M. Psychosocial interventions for people with both severe mental illness and substance misuse. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019.

• Mullin K, Gupta P, Compton MT, Nielssen O, Harris A, Large M. Systematic meta-analysis of outcomes associated with psychosis and current substance use. Australian & New Zealand Journal of Psychiatry, 2014.