Możesz mieć depresję i nigdy nie mieć choroby afektywnej dwubiegunowej. Możesz też przez długi czas słyszeć, że to depresja, bo właśnie ten fragment historii był najbardziej widoczny, najbardziej bolesny i najtrudniejszy do przejścia.
A potem ktoś zadaje inne pytanie.
Nie tylko: „Jak długo jest Ci smutno?”, „Czy masz energię?” albo „Czy chce Ci się wstawać z łóżka?”.
Pyta też: „Czy zdarzały Ci się okresy, kiedy spałaś znacznie mniej niż zwykle, ale mimo to miałaś energię? Kiedy pojawiało się mnóstwo pomysłów, większa pewność siebie, szybkie tempo, impulsywne decyzje albo poczucie, że wszystko jest możliwe?”.
I czasem wtedy fragmenty historii zaczynają układać się inaczej.
Choroba afektywna dwubiegunowa, nazywana też CHAD albo potocznie dwubiegunówką, nie oznacza zwykłej zmienności nastroju. Nie chodzi o dzień lepszy i gorszy. Nie chodzi o to, że ktoś jest wrażliwy, emocjonalny albo raz ma ochotę rozmawiać, a innym razem potrzebuje ciszy.
Chodzi o epizody wyraźnej zmiany nastroju, energii, aktywności, snu i sposobu funkcjonowania. W chorobie afektywnej dwubiegunowej mogą występować okresy depresji, ale również epizody manii lub hipomanii.
I właśnie te okresy „w górę” są często kluczowe, żeby odróżnić chorobę afektywną dwubiegunową od depresji jednobiegunowej.
Choroba afektywna dwubiegunowa: objawy to nie tylko smutek i euforia
Wiele osób myśli o dwubiegunówce jak o gwałtownym przechodzeniu od wielkiej radości do głębokiego smutku, najlepiej kilka razy w tygodniu. To obraz bardzo uproszczony.
W rzeczywistości zmiany w CHAD częściej mają postać epizodów. To znaczy, że przez kilka dni, tygodni, a czasem dłużej, funkcjonujesz inaczej niż zwykle.
Zmienia się nie tylko Twój nastrój. Może zmienić się sen, tempo myślenia, ilość energii, sposób mówienia, liczba planów, wydawanie pieniędzy, relacje, popęd seksualny, tolerancja na frustrację i podejmowanie ryzyka.
Epizod maniakalny albo hipomaniakalny nie zawsze wygląda jak szczęście. Czasem bardziej przypomina napięcie, drażliwość, niecierpliwość i przekonanie, że wszyscy wokół strasznie zwalniają.
Może to być stan: „Mam dość, nikt nie nadąża, wszystko zrobię sama”. Możesz wtedy nie czuć się wyjątkowo dobrze. Możesz czuć się wyjątkowo rozpędzona albo rozpędzony.
Dlatego pytanie o dwubiegunówkę nie brzmi wyłącznie: „Czy miałaś kiedyś euforię?”. Bardziej pomocne bywa: „Czy miałaś w życiu okres, kiedy wyraźnie nie byłaś sobą — spałaś mniej, działałaś szybciej, miałaś więcej energii i robiłaś rzeczy, których później nie rozumiałaś albo które przyniosły konsekwencje?”.
Depresja a choroba afektywna dwubiegunowa: najważniejsza różnica
Epizod depresyjny może wyglądać podobnie niezależnie od tego, czy chodzi o depresję jednobiegunową, czy depresję w przebiegu CHAD.
Może pojawić się smutek, pustka, brak energii, utrata zainteresowań, problemy z koncentracją, wycofanie z relacji, bezsenność albo przesypianie dużej części dnia. Czasem dochodzi poczucie winy, beznadziei, silne napięcie lub myśli, że nie ma już z tego wyjścia.
To, co odróżnia depresję jednobiegunową od choroby afektywnej dwubiegunowej, nie zawsze jest widoczne podczas samego dołka.
Kluczowe pytanie brzmi: czy poza okresami depresji zdarzały Ci się epizody wyraźnego rozpędu, mniejszej potrzeby snu, nadmiernej aktywności, odhamowania, impulsywności albo drażliwości?
Jeśli tak, warto spojrzeć na całą historię szerzej. Nie po to, żeby samodzielnie postawić sobie diagnozę. Po to, żeby podczas konsultacji nie opowiedzieć tylko o tym, jak źle jest teraz, ale też o tym, jak wyglądały momenty, kiedy było „za szybko”, „za dużo” albo zupełnie niepodobnie do Ciebie.
Objawy manii: kiedy „mam energię” przestaje być zwykłą energią?
Mania to stan wyraźnie podwyższonego albo drażliwego nastroju, zwiększonej energii i aktywności, który wpływa na codzienne funkcjonowanie.
Nie każda produktywna faza jest manią. Nie każda krótka noc oznacza, że coś jest nie tak. Kiedy masz ważny projekt, małe dziecko, podróż albo dużo stresu, możesz spać mniej i funkcjonować intensywniej.
Znaczenie ma cały obraz. To, czy zmiana jest wyraźna. Czy trwa. Czy nie jesteś zmęczona lub zmęczony mimo małej ilości snu. Czy bliscy mówią, że trudno za Tobą nadążyć. Czy podejmujesz decyzje, które później wydają Ci się nie Twoje.
W okresie manii może pojawić się bardzo mała potrzeba snu. Możesz spać trzy lub cztery godziny, a następnego dnia czuć się pełna energii, zamiast wyczerpana.
Może pojawić się szybkie tempo myślenia. Pomysły przeskakują z jednego na drugi, a Ty masz poczucie, że wszystko łączy się w niezwykły sposób i trzeba działać natychmiast.
Możesz mówić dużo, szybko, z trudnością dając innym dojść do głosu. Możesz planować kilka dużych projektów naraz, zaczynać kolejne działania, wykonywać dziesiątki telefonów, pisać długie wiadomości w nocy albo mieć poczucie, że w końcu „wszystko zaskoczyło”.
Czasem pojawia się bardzo duża pewność siebie. Nie taka zwykła: „poradzę sobie”, tylko przekonanie, że ryzyko Cię nie dotyczy, że nie potrzebujesz odpoczynku albo że inni po prostu nie rozumieją Twojego potencjału.
Może też dojść do zachowań, które nie są dla Ciebie typowe: dużych zakupów, impulsywnych inwestycji, nagłych wyjazdów, ryzykownych kontaktów seksualnych, konfliktów, gwałtownych decyzji zawodowych, intensywnego używania substancji albo działań, które później trudno Ci wytłumaczyć.
W cięższym epizodzie mogą pojawić się objawy psychotyczne, na przykład silne przekonania niezgodne z rzeczywistością, słyszenie głosów, poczucie wyjątkowej misji albo bardzo nasilone pobudzenie i dezorganizacja.
To jest sytuacja wymagająca pilnej pomocy.
Hipomania: dlaczego czasem trudno ją zauważyć?
Hipomania bywa bardziej dyskretna niż mania. Nie musi prowadzić do hospitalizacji, nie musi wiązać się z objawami psychotycznymi i nie zawsze od razu rozwala życie.
Czasem wręcz przeciwnie. Może wyglądać jak moment, w którym po długiej depresji wreszcie odzyskujesz siebie.
Nagle masz energię. Jesteś bardziej otwarta lub otwarty na ludzi. Sprzątasz całe mieszkanie, zaczynasz treningi, zakładasz firmę, zapisujesz się na kurs, planujesz przeprowadzkę i wyjazd. Wszystko wydaje się jasne, możliwe i pilne.
Bliscy mogą nawet mówić: „Super, w końcu wróciłaś do życia”.
A potem przychodzi koszt.
Niedokończone projekty. Wydane pieniądze. Chaos. Konflikty. Zmęczenie. Poczucie wstydu. Albo kolejny, bardzo głęboki spadek nastroju.
Sama energia nie jest problemem. Kreatywność nie jest problemem. Ambicja nie jest problemem.
Warto jednak przyjrzeć się temu, jeśli taki okres wyraźnie różni się od Twojego zwykłego sposobu funkcjonowania, idzie w parze z mniejszą potrzebą snu, przyspieszeniem, impulsywnością lub drażliwością i jeśli zostawia po sobie realne konsekwencje.
Hipomania może być częścią choroby afektywnej dwubiegunowej typu II. W tym typie nie występują pełne epizody manii, ale występują hipomanie i epizody depresyjne. To dlatego osoby z CHAD typu II często przez długi czas zgłaszają się po pomoc głównie z powodu depresji.
Objawy mieszane: kiedy jest jednocześnie za szybko i za ciemno
Czasem człowiek nie pasuje do prostego obrazu: albo depresja, albo mania.
Możesz czuć ogromne napięcie, pobudzenie, drażliwość i gonitwę myśli, a jednocześnie mieć bardzo obniżony nastrój, poczucie beznadziei albo myśli rezygnacyjne.
To może przypominać depresję, w której nie można usiedzieć w miejscu. Energia jest, ale nie jest przyjemna. Jest jak silnik, który pracuje na bardzo wysokich obrotach, kiedy Ty w środku czujesz się fatalnie.
Taki stan może być bardzo obciążający i wiązać się z większym ryzykiem impulsywnych zachowań. Jeśli masz silne pobudzenie połączone z rozpaczą, bezsennością, gonitwą myśli albo myślami samobójczymi, nie czekaj z prośbą o pomoc.
Kiedy warto sprawdzić, czy to nie CHAD?
Nie dlatego, że znalazłaś lub znalazłeś w internecie kilka pasujących punktów. Objawy takie jak impulsywność, bezsenność, napięcie, rozproszenie czy wahania nastroju mogą mieć wiele przyczyn.
Mogą pojawiać się przy przewlekłym stresie, traumie, ADHD, zaburzeniach lękowych, problemach ze snem, używaniu alkoholu lub narkotyków, po zmianach leków albo w odpowiedzi na trudną sytuację życiową.
Warto jednak rozważyć konsultację psychiatryczną, jeśli depresji towarzyszą lub towarzyszyły w przeszłości okresy bardzo dużej energii i aktywności, wyraźnie mniejszej potrzeby snu, niecharakterystycznej dla Ciebie impulsywności, zwiększonego ryzyka albo silnej drażliwości.
Ważnym sygnałem jest też sytuacja, w której bliscy mówią, że w pewnych okresach „nie jesteś sobą”, trudno za Tobą nadążyć albo próbują Cię zatrzymać przed kolejnymi decyzjami.
Warto o tym powiedzieć szczególnie wtedy, gdy po okresach rozpędu przychodzi wyraźny depresyjny spadek, gdy w rodzinie występowała choroba afektywna dwubiegunowa, psychoza albo hospitalizacja psychiatryczna, a także gdy po rozpoczęciu lub zmianie leków przeciwdepresyjnych pojawiło się nietypowe pobudzenie, bezsenność, drażliwość czy przyspieszenie.
To nie jest materiał do samodiagnozy. Jest zaproszeniem, żeby nie opowiadać o sobie wyłącznie przez pryzmat aktualnego dołka.
Jak przygotować się do konsultacji?
Nie musisz mieć perfekcyjnej pamięci ani prowadzić dziennika nastroju od dziesięciu lat. Jeśli jednak masz możliwość, zapisz kilka rzeczy przed rozmową.
Zastanów się, kiedy zaczynały się Twoje okresy depresyjne i jak długo trwały. Przypomnij sobie, czy zdarzały się okresy szczególnego rozpędu, a jeśli tak — jak wtedy wyglądał Twój sen, tempo działania, wydawanie pieniędzy, relacje i podejmowanie decyzji.
Warto też zapisać, czy w tych okresach pojawiały się alkohol, narkotyki, duża ilość kofeiny, inne substancje albo zmiany w przyjmowanych lekach. To nie jest materiał do oceniania. To informacje, które pomagają zobaczyć całość.
Jeśli masz zaufaną bliską osobę, możesz również zapytać, co zauważała. Czasem człowiek w okresie dużego pobudzenia nie widzi zmian tak wyraźnie jak ktoś z boku.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?
Nie czekaj na zwykłą, planową wizytę, jeśli Ty albo bliska osoba ma myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia albo ryzyko zrobienia sobie krzywdy.
Pilnej pomocy wymaga też stan bardzo silnego pobudzenia, brak snu przez wiele dni przy utrzymującej się energii, utrata kontroli nad zachowaniem, podejmowanie poważnych i ryzykownych decyzji, omamy, urojenia, dezorientacja albo sytuacja, w której istnieje ryzyko dla siebie lub innych osób.
W takim momencie zadzwoń pod 112, zgłoś się na SOR albo skorzystaj z pilnej pomocy psychiatrycznej. Nie musisz mieć pewności, że to „na pewno mania”. Wystarczy, że stan jest niebezpieczny, gwałtownie się pogarsza albo przekracza możliwości samodzielnego poradzenia sobie.
Diagnoza nie odbiera Ci osobowości
Jeśli czytasz ten tekst i myślisz: „To trochę o mnie”, nie oznacza to, że masz chorobę afektywną dwubiegunową. Oznacza tylko, że być może warto spojrzeć na swoją historię szerzej i bez oceniania.
Diagnoza nie ma odbierać Ci energii, kreatywności, spontaniczności ani tego, kim jesteś. Ma pomóc zrozumieć wzorzec, rozpoznawać momenty większej podatności na kryzys i znaleźć sposób, żeby życie nie rozpadało się za każdym razem, gdy nastroje idą mocno w górę albo w dół.
Jeśli masz depresję i zastanawiasz się, czy w Twojej historii były też okresy hipomanii lub manii, możesz rozważyć konsultację psychiatryczną online albo stacjonarnie. Nie po to, żeby na siłę szukać etykiety. Po to, żeby spokojnie zobaczyć całą historię i dobrać wsparcie do tego, co naprawdę się z Tobą dzieje.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej.
FAQ
Jakie są objawy choroby afektywnej dwubiegunowej?
Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej mogą obejmować epizody depresji oraz epizody manii lub hipomanii. W okresie manii albo hipomanii mogą występować: mniejsza potrzeba snu, zwiększona energia i aktywność, szybkie myślenie i mówienie, większa pewność siebie, impulsywność, drażliwość, podejmowanie ryzyka oraz zachowania wyraźnie inne niż zwykle.
Czym różni się depresja od choroby afektywnej dwubiegunowej?
Sam epizod depresyjny może wyglądać podobnie w obu sytuacjach. W chorobie afektywnej dwubiegunowej w historii występują jednak także epizody manii lub hipomanii — okresy wyraźnie zwiększonej energii, aktywności, odhamowania, mniejszej potrzeby snu albo drażliwości.
Czy hipomania to po prostu dobry humor?
Nie. Hipomania może być odbierana jako większa produktywność, kreatywność albo odzyskanie energii, ale jest zauważalną zmianą funkcjonowania. Może wiązać się z mniejszą potrzebą snu, przyspieszeniem myślenia, większą rozmownością, impulsywnością i skłonnością do ryzyka.
Czy można mieć dwubiegunówkę bez pełnej manii?
Tak. W chorobie afektywnej dwubiegunowej typu II nie występują pełne epizody manii, ale mogą występować hipomanie i epizody depresyjne. Rozpoznanie wymaga dokładnej oceny psychiatrycznej całej historii objawów.
Co zrobić, jeśli podejrzewam u siebie CHAD?
Nie stawiaj sobie diagnozy wyłącznie na podstawie objawów przeczytanych w internecie. Zapisz swoją historię nastroju, snu, energii, zachowań i ważnych konsekwencji, a następnie omów ją z psychiatrą. Jeśli przyjmujesz leki psychiatryczne, nie odstawiaj ich ani nie zmieniaj dawkowania samodzielnie.
Kiedy potrzebna jest pilna pomoc psychiatryczna?
Pilnej pomocy wymaga sytuacja, w której pojawiają się myśli samobójcze, ryzyko samouszkodzenia, bardzo silne pobudzenie, brak snu przez wiele dni, utrata kontroli nad zachowaniem, omamy, urojenia, dezorientacja albo zagrożenie dla siebie czy innych osób. W Polsce można wtedy zadzwonić pod 112 lub zgłosić się na SOR.
Źródła
-
National Institute for Health and Care Excellence. Bipolar disorder: assessment and management. NICE guideline CG185, 2014, aktualizowana.
-
Yatham LN, Kennedy SH, Parikh SV, Schaffer A, Bond DJ, Frey BN, Sharma V, Goldstein BI, McIntyre RS, Lam RW, et al. The CANMAT and ISBD Guidelines for the Treatment of Bipolar Disorder: Summary and a 2023 Update of Evidence. Focus, 2023.
-
National Institute for Health and Care Excellence. Bipolar disorder: assessment and management — Information for the public. NICE guideline CG185.
-
National Institute for Health and Care Excellence. Bipolar disorder in adults. Quality Standard QS95
